Dossier Korte keten

De Korte Keten krijgt de wind in de zeilen, en wereldwijde crisissituaties zoals onder andere de coronapandemie vormen daarbij onverwachte katalysators. Burgers geraken in toenemende mate betrokken bij het voedselsysteem en de rol die de landbouw daarin speelt. Consumenten vinden de weg naar de hoevewinkel en de lokale landbouwer. Ze erkennen de meerwaarde van seizoensgebonden en nabije voeding en zijn bewuster bezig met de mens en het verhaal achter hun voedsel. ILVO onderzoekt hoe de economische rendabiliteit van dit verdienmodel kan worden geoptimaliseerd.

een fruitkraam waar een consument iets koopt van een handelaar en haar zakje meekrijgt

Wat doet ILVO?

  • een binnenmarkt met korte keten verkoop, je ziet bakken met paprika, pepers en andere groenten en op de achtergrond mensen die aan een kraampje staan om iets te kopen
    Bepalende drivers voor economisch duurzame en rendabele bedrijfsvoering worden onderzocht en omgezet in een aantal praktische instrumenten.

Ontdek op deze pagina:

Wat is korte keten?

De korte keten omvat landbouwondernemingen en voedingsbedrijven met een sterke lokale inbedding en een beperkte verwevenheid in verticale en horizontale ketens. Er bestaan verschillende soorten korte keten initiatieven, zoals hoeveverkoop, verkoop via een automaat, voedselteams, zelfoogst-boerderijen en Community Supported Agriculture (CSA). Ze worden gekenmerkt door een aantal gemeenschappelijke karakteristieken zoals bepaald in Strategische visie Korte Keten:

  1. de consument wordt betrokken,
  2. slechts een beperkt aantal schakels worden ingezet,
  3. er is zeggenschap van de producent in prijszetting,
  4. het heeft een lokaal karakter (economisch, ecologisch, sociaal)
  5. er is contact van de consument met de landbouwpraktijk.

Kan korte keten een rendabel bedrijfsmodel zijn op lange termijn?

In momenten van crisis zoals de Covid-19-Pandemie wordt vaak geduid op de kwetsbaarheid van de globale voedingsketen en de nood aan een veerkrachtig en duurzaam voedselsysteem. In één adem wordt hierbij ook veelvuldig verwezen naar de noodzaak tot een meer lokale inbedding van onze voedselvoorziening en wordt de “korte keten” naar voren geschoven als een valabel, duurzaam en veerkrachtig alternatief naast de “traditionele” voedingsketen.

Boer korte keten

Het loont dan ook de moeite om te onderzoeken wat zo specifiek is aan de korte keten en waarom aan dit voedselsysteem een potentieel grote mate van veerkracht wordt toegedicht. De identificatie van veerkrachtcomponenten van een korte ketensysteem, zoals de aanwezigheid van een sociaal netwerk of de diversiteit inzake afzetkanalen, kunnen een antwoord bieden.

Maar net zoals bij andere soorten bedrijven is er ook in de korte keten een grote verscheidenheid op het niveau van bedrijfseconomische resultaten. Het is namelijk niet omdat een bedrijf intrinsiek voldoet aan de veerkrachtvoorwaarden dat het daarom ook economisch duurzaam is. De bepalende drivers van een economisch rendabel bedrijf hebben idealiter een versterkend effect op de veerkrachtcomponenten en de combinatie van beiden leidt potentieel tot economische duurzaamheid en rendabiliteit op de lange termijn. De drivers enerzijds en veerkrachtcomponenten anderzijds zijn dus beiden cruciaal en onlosmakelijk met elkaar verbonden.

ILVO doet praktisch implementeerbaar onderzoek naar de diverse lokale voedselsystemen en –strategieën. Dit onderzoek gebeurt met en voor landbouwers en betrokken actoren in markt en maatschappij om zo het potentieel en de meerwaarde van de korte keten ten volle te realiseren. Die meerwaarde moet zich uiten in de economische, ecologische en sociale dimensies die vanuit korte keten landbouw kunnen worden gecreëerd en in de rol van diverse actoren in dit verhaal. Zo tracht ILVO door middel van haar onderzoek expliciet bij te dragen aan de optimalisatie van de korte keten als verdienmodel. Dat onderzoek is in die zin relevant voor zowel het beleid, de sector als de landbouwer en zijn / haar onderneming. Naast de korte keten onderzoekt ILVO trouwens nog tal van andere verdienmodellen, en hoopt zo de bestaanszekerheid en een stabiel inkomen te verzekeren voor land- en tuinbouwers.

Wat wordt bedoeld met innovatieve multi-actor samenwerkingen?

Korte ketenlandbouw wordt niet per definitie beperkt tot een transactie tussen 1 landbouwbedrijf en 1 eindconsument. Soms passen samenwerkingen tussen meerdere actoren toch perfect in het plaatje van het korte ketenverhaal.

Moestuin korte keten

Korte keten richt zich bijvoorbeeld niet altijd enkel op de eindconsument. Ook scholen, ziekenhuizen, horeca en grootkeukens kunnen kiezen om te werken met korte ketenproducten. Vaak is korte keten echter nog niet doorgedrongen in het DNA, laat staan in de keukens van deze organisaties. Velen zijn onbekend met de specificiteit van de landbouw of focussen zich nog sterk op het zo kostenefficiënt mogelijk voorzien van maaltijden. Het onderzoeken, informeren en draagvlak creëren rond de condities om korte keten te integreren staan daarom centraal in het ILVO-onderzoek. Hierbij kan de focus liggen op organisatiestructuur, logistiek, marketing en differentiatiestrategieën.

Maar ILVO onderzoekt ook het potentieel van nieuwe samenwerkingsverbanden waarin korte ketenlandbouw wordt ingebed in nieuwe netwerken. Nieuwe ketens van veld tot vork, zoals een lokale brood- of vleesketen, waarin een klein aantal spelers meerwaarde creëert in samenspraak en transparantie, vormen een nieuw ankerpunt in het landschap van de korte keten waar nood is aan onderzoek rond voorwaarden voor innovatieve samenwerking.

Structurele samenwerking met korte ketenbedrijven

ILVO wil relevant en toegepast onderzoek afleveren voor alle vormen van landbouw. Met zijn 90 gebouwen, 200 ha proefvelden, 20.000m² serres en 15.000m² stallen beschikt ILVO over een uitgebreid onderzoekareaal. Echter, ILVO kan in de huidige situatie geen onderzoek uitvoeren op bijvoorbeeld CSA-bedrijven of geitenhoeves. Daarom werd een onderzoekssamenwerking opgezet om intensiever samenwerken met korte ketenbedrijven. Door een structurele samenwerking aan te gaan met deze bedrijven breidt ILVO het onderzoekareaal en de onderzoekinfrastructuur uit.

Verwerking voor de korte keten

Een belangrijke strategie voor meerwaardecreatie in de korte keten is het opnemen van de verwerking door de producent zelf.

ILVO heeft sterke expertise in verwerking van voeding, en helpt ook land- en tuinbouwers bij vragen over de verwerking van hun primaire producten tot hoeveproducten. Dit kan gaan over productie van hun roomijs, sapjes, hoevevlees en vele andere voedingsproducten. Zowel bij problemen als bij de ontwikkeling van een nieuw product. Dit alles gebeurt confidentieel. En dankzij de KRATOS subsidie is dit advies gratis, t.w.v. 1500 euro. Stel je adviesvraag aan ILVO, en wij leiden je naar het e-loket van KRATOS.

Slager met vlees korte keten

In de ‘Food Pilot’ biedt ILVO in samenwerking met Flanders Food advies over productieprocessen en recepten. Advies wordt geboden omtrent recepten, productietoestellen, voorbereiding op het FAVV, inrichting van de productieruimte en reinigingsinstructies. Daarnaast kunnen in de experimentele voedingsfabriek proefproducties getest worden op kleine productieapparatuur, van 5 tot 500 L of kg. Deze teststalen kunnen geproefd worden, en laten toe om het productieproces te optimaliseren. In de labo’s kan houdbaarheid en nutritionele waarde gemeten worden (voor etikettering), en kan aan smaakpanel de smaakappreciatie nagaan.

3 Food Pilot succesverhalen

1. Kortenboshoeve

Kortenboshoeve is een melkveebedrijf met hoevewinkel en eigen ambachtelijke productie van kaas, boter, karnemelk, rijstpap, pudding, yoghurt en roomijs. Zij vroegen advies over de voedingswaarde die vermeld moet worden op het etiket. Voor verschillende zuivelproducten, waaronder rijstpap, pudding, yoghurt en hoeveijs werden voedingswaardetabellen berekend.

Bekijk hieronder het succesverhaal van de Kortenboshoeve

2. Slegershof

Slegershof is een telersbedrijf van groenten en fruit, met hoevewinkel en eigen verwerking van confituur, honing en soep. Ze ontvingen advies over de houdbaarheid en veiligheid van verwerkte groenten in glasbokaal.

Bekijk hieronder het succesverhaal van het Slegershof

3. Hoeveslagerij De Nil

Hoeveslagerij De Nil is een varkens- en rundveebedrijf, met eigen uitbenerij en slagerij met vlees, charcuterie en bereide gerechten. Ze ontvingen advies over de houdbaarheid van de charcuterieproducten.

Bekijk hieronder het succesverhaal van Hoeveslagerij De Nil

Ook interessant