Projectnieuws Agroforestry verbindt voedselproductie, klimaat en natuurdoelen. Aangepast (lokaal) beleid kan verdere groei van deze veelbelovende landbouwtak versnellen.

Hoe kan beleid ervoor zorgen dat meer landbouwers bomen opnieuw functioneel integreren in hun bedrijf? Die vraag stond centraal tijdens de agroforestry beleidsdag (10 sept) op de Esberghoeve in Merksplas, waar lokale, provinciale en Vlaamse beleidsactoren in gesprek gingen met elkaar maar ook met middenveldorganisaties, landbouwers, adviseurs en onderzoekers. De boodschap is helder: agroforestry kan tegelijk bijdragen aan een sterkere landbouw, klimaat, water, natuur en landschap, maar vraagt een beleidskader dat minstens even geïntegreerd werkt als het landbouwsysteem zelf.

Agroforestry (boslandbouw) combineert landbouwgewassen en/of veeteelt met doelbewust aangeplante bomen en struiken op hetzelfde perceel of bedrijf. Die aanpak levert extra voedsel – bv. noten of fruit – en houtige biomassa op, en biedt tegelijk publieke baten: meer waterbuffering, koolstofopslag, biodiversiteit, beschutting voor vee, erosieremming en veerkracht tegen droogte, hitte en extreme weersomstandigheden.

Toch blijft de stap naar agroforestry voor landbouwers groot. Het gaat om langetermijninvesteringen, nieuwe kennis, aangepaste bedrijfsvoering en producten waarvan de opbrengst onzeker is en vaak pas na jaren komt. Daarbovenop zorgen administratieve procedures, onduidelijke interpretaties rond vergunningen, rond het statuut van deze bomen, subsidies of controles voor onzekerheid. 

“Agroforestry is maatschappelijk logisch en haakt aan op een waaier aan beleidsdoelen: één investering, veel baten. Toch blijft het voor landbouwers niet vanzelfsprekend. Wie wil dat bomen opnieuw een functionele plaats krijgen op landbouwbedrijven, moet zorgen voor rechtszekerheid, duidelijke communicatie, onafhankelijke begeleiding, werkbare steun en ruimte om te leren uit de praktijk,” zegt Bert Reubens, coördinator van het Consortium Agroforestry Vlaanderen.

Rechtszekerheid en een duidelijk kader zijn cruciaal: weten wat vandaag én morgen kan. Dit betekent werk aan de winkel voor de hogere overheden.

Agroforestry ook lokaal en provinciaal aansturen

Niet alleen Vlaamse of Europese beleidsmakers hebben hefbomen in handen om voor agroforestry een gepast kader te creëren.  Ook lokale, provinciale of intergemeentelijke actoren, zoals landschapsparken kunnen sturen om agroforestry lokaal in te bedden en op die manier meerdere beleidsdoelen te realiseren. 

“Want elk beleidsniveau beschikt over hefbomen om agroforestry meer haalbaar, aantrekkelijk en rechtszeker te maken: van regelgeving tot gebiedswerking, van publieke gronden tot communicatie, van loketfunctie tot ketenontwikkeling.” vult Bert Reubens aan. “Agroforestry is een concrete praktijk waar landbouw-, klimaat-, natuur-, water-, voedsel- en landschapsbeleid elkaar raken. Landbouwers hebben hierin steun en vertrouwen nodig en agroforestry past nu eenmaal niet in één hokje.” 

Tijdens deze netwerkdag werd duidelijk dat het huidige beleid warm en koud tegelijk blaast: het stimuleert via sterke steunmaatregelen, maar het ontmoedigt tezelfdertijd door een gebrek aan ambitie, rechtszekerheid en vertrouwen: pionierende landbouwers worden regelmatig geconfronteerd met een beleids- en uitvoeringskader dat onvoldoende ontworpen is voor systeeminnovatie en multifunctionaliteit. 

Sarah Bracke (Beleidsadviseur landbouwtransitie, Vlaamse Landmaatschappij) vult dit mooi aan: "Ik heb vandaag op de Esberghoeve gezien dat er niet één vorm bestaat van agroforestry, maar dat de waarde in diversiteit zit en dat we die ook moeten blijven omarmen, ook al kan dat ons beleidsmatig of administratief ingewikkeld maken.'' 

Samen met de deelnemers van alle beleidsniveaus zochten we uit wat de belangrijkste beleidshefbomen voor AF kunnen zijn: van het bieden van rechtszekerheid tot het inzetten van praktijkbedrijven als leerplekken, het bieden van onafhankelijke ontwerpbegeleiding, provinciale aanspreekpunten en gebiedsgerichte werking. Zeker die laatste dimensie blijft in Vlaanderen tot op heden onderbenut. 

Bert Reubens: “Veel troeven ontstaan pas echt als er op landschapsniveau wordt gedacht en gewerkt. Neem agroforestry dus mee in lokale klimaatadaptatieplannen, droogte- en hemelwaterplannen, erosiebeleid, biodiversiteitsplannen, tragewegenbeleid. Beloon collectieven en samenwerking over perceelsgrenzen heen.” Dit zijn concrete hefbomen voor provincies en gebiedsactoren zoals regionale landschappen of landschapsparken, maar met veel van die aspecten kunnen ook lokale besturen aan de slag.

“Naar het beleid toe biedt agroforestry een pakketvoordeel. Bundel de krachten en koppel de instrumenten van verschillende beleidskaders aan elkaar om van agroforestry een systeem te maken dat rendeert”, zo pleit Mieke Vandermersch, coördinator van het Interreg-project Cambium.

De Esberghoeve toont waarom die beleidsdialoog nodig is. Op deze boerderij in Merksplas beheren Karel Lenaerts, Nelly Vermeeren en hun dochter Annelies 12 ha landbouwgrond en 8 ha bos. Enkele jaren geleden startten ze met een meerlagig agroforestrysysteem met een grote variatie aan noten- en fruitbomen. 

Karel Lenaerts: ''We zijn zelf bij de aanleg tegen een aantal zaken aangelopen, en daarom vinden we het belangrijk om dit met mensen te delen die hier meer over willen weten en ook mensen die het beleid ondersteunen. Om een aantal zaken te noemen, zijn we hier tegenaan gelopen: het maximum aantal bomen, het aangeven van de hoofdteelt en weersomstandigheden die het onmogelijk maakten om te planten met bijbehorende administratieve problemen. Daarnaast kunnen we enkel een tussenkomst krijgen bij de aanplant en het onderhoud, wat helpt, maar in het totaal van de aanleg is dat relatief beperkt. Aangezien agroforestry extra ecosysteemdiensten levert, zou het goed zijn als agroforestryboeren een vergoeding zouden kunnen krijgen voor die bijkomende diensten.'' 

Binnen het Interreg-project Cambium is dit verder uitgebreid met een perceel met pecannoten en een multifunctionele heg die op termijn dienst doet als voederhaag, biodiversiteitsstrook en bron van weidepalen. Het bedrijf illustreert hoe agroforestry kansen biedt voor productie, biodiversiteit en klimaatrobuustheid, maar ook hoe belangrijk ontwerpkwaliteit, begeleiding en langetermijnzekerheid zijn. Karel ziet dat, ondanks het nog een pas aangelegd perceel is (het is bijna 4 jaar oud), de bodem het water veel beter kan vasthouden en de onderbegroeiing veel groener blijft. ''We denken dat landbouw een belangrijke functie kan hebben via het agroforestrysysteem om bij te dragen aan klimaatadaptatie'', beaamt Karel. 

Van beleid tot boer: hoe blikken de aanwezigen terug op deze dag?

Joris Aertsens (Beleidsadviseur Klimaatadaptatie, Agentschap Landbouw en Zeevisserij). "We hebben de werkgroep 'agroforestrybeleid', die al een klein jaar bestaat, en daarmee proberen we agroforestry een boost te geven. Agroforestry biedt namelijk klimaatweerbaarheid, koolstofopslag, biodiversiteit… en die multifunctionaliteit maakt echt dat we daar meer op in mogen zetten. Het zou goed zijn als we een visie hebben op agroforestry waar we naartoe willen gaan, en dan kijken we welke maatregelen we kunnen nemen om dat in de praktijk te brengen.'' Joris nam ook deel aan de uitwisseling Agroforestry Beleid in Nederland en Vlaanderen in de voormiddag, en vertelt: ''vandaag leerde ik dat ze in Nederland provinciale werkgroepen hebben om agroforestry verder te stimuleren. Dat kan ook interessant zijn voor Vlaanderen." 

Vanuit een provinciale invalshoek vult Tom Vervoort (Landschapsarchitect en Adviseur agro-ecologie van Dienst Landbouw Provincie Antwerpen) aan: ''er wordt te weinig sectoroverschrijdend nagedacht over ons landbouwlandschap. Wij kijken vanuit Dienst Landbouw vanuit de landbouwbril naar het landschap, maar er wordt naar mijn mening te weinig nagedacht over de relaties: hoe de landbouw inspeelt op natuur en natuur op landbouw, op klimaatmitigatie en adaptatie, en hoe we daar als landbouwsector mee kunnen omgaan. De momenten dat die sectoren samenkomen en we van elkaar leren, zijn de momenten waarop een stuk geschiedenis geschreven wordt dat de innovatieve projecten van de toekomst een plek geeft.'' Hij benoemt de Esberghoeve als een inspirerend voorbeeld. ''We zien dikwijls in projecten prille aanplanten, maar nu zien we een agroforestryproject dat begint opbrengst te leveren - waar we langs kunnen wandelen om te plukken en te proeven. Lighthousebedrijven die zich openstellen en de dialoog aangaan, zijn bijzondere plekken.''

Stéphanie Van Vossel (Deskundige Klimaat bij de gemeente Ranst) vond het een waardevolle dag om aan te sluiten. Ze vertelt dat er wel contact is tussen de gemeente en de provincie, maar weinig met Vlaanderen. ''Dat is jammer, want er zou idealiter gewerkt worden van Europees, Vlaams en dan provinciaal niveau. Vooral om dat volledig door te trekken naar het beleid op gemeentelijk niveau. Dat zou me helpen om beter te adviseren over welke richting we kunnen uitgaan. Als ik wel contacten heb, dan is dat meestal over ''klimaat algemeen'' en minder gericht op bepaalde oplossingen met bv. de landbouw en wat we daar kunnen betekenen.'' 

Karel Lenaerts en Nelly Vermeeren verwelkomen iedereen op de Esberghoeve. "We geven rondleidingen, scholen komen langs om te kijken wat hier gerealiseerd wordt en onlangs was er door de gemeente een fietstocht georganiseerd die langs ons bedrijf passeerde. Zo konden veel mensen het systeem leren kennen. Onze plukactiviteit hebben we dit jaar voor het eerst gerealiseerd: we zijn begonnen met een vijftigtal geïnteresseerden en dat is ondertussen, na een paar maanden, opgelopen tot 180. Dus we merken heel duidelijk dat mensen geïnteresseerd zijn in het systeem en in onze producten. En ik denk dat we op een heel duidelijke manier, mits we allemaal in dezelfde richting denken, we agroforestry kunnen uitrollen in grote delen van het landbouwgebied." 

Onderdeel van het Interreg-project Cambium

Deze netwerkdag wordt georganiseerd in het kader van het Interreg Vlaanderen-Nederland project Cambium, in samenwerking met LIFE AFaktive. Cambium werkt aan de verdere ontwikkeling van rendabele agroforestrysystemen in Vlaanderen en Nederland. Via onderzoek, demonstratie, kennisdeling en het professionaliseren van de adviesverlening wil het project de toepassing van boslandbouw versnellen en het draagvlak bij landbouwers, adviseurs en beleidsmakers vergroten.

Benieuwd naar de presentaties? Hieronder kun je ze raadplegen:

• Agroforestry beleidsdag Esberghoeve - presentatie Evert Prins (LBI)
• Agroforestry beleidsdag Esberghoeve - presentatie Bert Reubens (ILVO)

Netwerkdag georganiseerd in het kader van

Medegefinancierd door de Europese Unie en met steun van

Foto's zijn gemaakt door Sarah Carton, behalve de laatste foto, die is gemaakt door Lisse Van Tittelboom. Wil je deze afbeeldingen gebruiken? Stuur een mail naar sarah.carton@ilvo.vlaanderen.be en voorzie de foto's van de juiste bronvermelding.