Dossier Ruimte voor landbouw: Ontwerpen mét landbouw(ers)

Open ruimte onder druk

Het open landschap in Vlaanderen en elders staat onder toenemende druk. Verschillende maatschappelijke en ecologische uitdagingen zoals klimaatverandering, de stikstofproblematiek, waterbeschikbaarheid en economische druk, belasten onder meer de landbouw, die traditioneel een belangrijke gebruiker is van deze ruimte. Tegelijkertijd worden er steeds meer bijkomende functies en ecosysteemdiensten van datzelfde landschap verwacht: koolstofopslag, herstel van biodiversiteit, waterretentie, landschapskwaliteit en ruimte voor recreatie.

Deze opgaven zijn zowel ruimtelijk als systeemtechnisch met elkaar verweven. Ze vragen om een fundamentele transitie die verder gaat dan technologische oplossingen of beleidsaanpassingen. Ook maatschappelijke betrokkenheid en gedeeld eigenaarschap zijn cruciaal.

Integrale aanpak: de kracht van (ver)beeld(ing)

Om deze complexe en verweven uitdagingen aan te pakken, is een integrale en intersectorale aanpak nodig die verschillende beleidsdomeinen, disciplines en maatschappelijke actoren samenbrengt. Hierin speelt ontwerp en ontwerpend onderzoek een sleutelrol. Deze aanpak ziet ontwerp niet enkel als eindproduct, maar als een exploratief en transdisciplinair instrument dat ruimte schept voor dialoog, verbeelding en gezamenlijke reflectie.

Of zoals Planoloog en professor Joks Janssen treffend stelt: “Tekeningen zijn een krachtig middel om partijen rond de tafel te krijgen. (...) Een ontwerp wordt dan de basis voor een gesprek.”

Ontwerpend onderzoek verbindt creatieve verbeeldingskracht met wetenschappelijke inzichten. Het stelt planners, ontwerpers, landbouwers, onderzoekers en burgers in staat om ruimtelijke spanningen zichtbaar te maken, wenselijke en niet-wenselijke toekomsten te verkennen en richting te geven aan collectieve actie. Zo draagt het bij aan een gedragen en toekomstgerichte transformatie van het open landschap.

Lees hoe ruimtelijke ordening circulaire landbouw mogelijk kan maken.

Wat betekent ‘ontwerpen’ eigenlijk?

Ontwerpen is een creatief, oplossingsgericht en toekomstgericht proces, met een eigen manier van kennisontwikkeling. Het is méér dan iets visueel maken: het is een manier van denken, onderzoeken en handelen. Ontwerp maakt ideeën zichtbaar, verbindt ze met hun ruimtelijke context en biedt een kader om te reflecteren, te overleggen en te handelen.

Elke Vanempten (ILVO): “Via ontwerp kunnen we een plek verkennen, de uitdagingen op korte en lange termijn verduidelijken, abstracte gedachten illustreren en nieuwe verbanden leggen tussen beelden, woorden en acties. Het is een krachtig middel om ruimtelijke vraagstukken vanuit een ander perspectief te bekijken, en zo tot inzichten of oplossingen te komen die het bestaande beeld van een plek of probleem kunnen kantelen.

Sector- en schaaloverschrijdend

Ontwerpen is daarmee niet alleen een creatieve, maar ook een strategische praktijk die helpt om toekomstgericht te denken én te handelen. Het biedt een krachtige benadering om complexe ruimtelijke en maatschappelijke uitdagingen inzichtelijk te maken en doelgericht aan te pakken.

Het is schaaloverschrijdend: het verbindt het individuele landbouwperceel met het bredere landschap, en slaat zo een brug tussen de lokale en regionale schaal. Tegelijk is ontwerp sectoroverschrijdend, doordat het verschillende functies zoals landbouwproductie, natuurbeheer, waterbeheer en recreatie integreert in één ruimtelijke strategie. Daardoor creëert het een waardevolle koppeling tussen diverse beleidsdomeinen.

Van abstract via visualisatie naar concreet en tastbaar

De kracht van ontwerp ligt onder meer in de visualisatie van abstracte vraagstukken. Via tekeningen, kaarten en scenario’s kunnen complexe systemen, zogenaamde ‘wicked problems’ en toekomstbeelden tastbaar worden gemaakt. Dit biedt een gedeeld kader om met stakeholders in gesprek te gaan, keuzes bespreekbaar te maken en richting te geven aan samenwerking en actie.

Door vraagstukken letterlijk in de ruimte en praktijk te brengen, ontstaat een gedeelde, gebiedsgerichte benadering. Landbouw wordt daarin niet benaderd als passieve gebruiker van ruimte, maar als een actieve en gelijkwaardige partner in de ontwikkeling van een toekomstbestendig landschap.

Ontwerpen met landbouwers, hoe pak je dat aan?

Een goed begin is vaak cruciaal, zo ook voor een geslaagd ontwerpproces. Zeker bij complexe ruimtelijke vraagstukken in het landbouwlandschap is een duidelijke scoping (afbakening) van de opdracht essentieel. Vier elementen kunnen daarbij richting geven:

1. Stel een gerichte ontwerpvraag met helder doel

Communiceer vanaf het begin helder over wat je met het ontwerp wil bereiken: wil je een probleem verkennen, een gebied beter begrijpen, effectieve oplossingen ontwikkelen of eerder samenwerking op gang brengen? Kies daarbij ook bewust een afgebakend thema of vraagstuk als vertrekpunt. Een scherpe focus voorkomt versnippering en maakt het mogelijk om dieper te graven.

2. Verbind abstracte ideeën met het concrete landbouwlandschap

De kracht van ontwerp ligt in het ruimtelijk maken van abstracte ideeën, en dat geldt des te meer in een landbouwcontext. Landbouw is sterk verweven met de ruimte: met bodem, water, infrastructuur, seizoensritmes en bedrijfsvoering. Door ontwerpvoorstellen concreet te verankeren in het landschap, wordt duidelijk waar spanningen of kansen liggen, bijvoorbeeld tussen productiedoelen en ecologische functies. Het helpt om voorstellen af te toetsen op haalbaarheid en om inzicht te krijgen in welke ingrepen écht aansluiten bij het gebruik, de logica en de leefwereld van landbouwers.

3. Werk samen vanaf het begin

In landbouwgebieden is samenwerking geen bijkomstigheid, maar een randvoorwaarde. Landbouwers geven immers in sterke mate mee vorm aan het landschap. Betrek landbouwers en andere lokale actoren actief en op een gelijkwaardige manier in het proces. Hun kennis van het terrein, de praktijk, impact op bedrijfsvoering en haalbaarheid is onmisbaar. Zo wordt ontwerp niet alleen een creatief, maar ook een verbindend en gedragen instrument.

4. Ontwerp als iteratief proces

Ontwerpen verloopt zelden in één rechte lijn. Test ideeën, toon ze vroeg en vaak, en gebruik feedback van landbouwers, beleidsmakers en andere betrokkenen om bij te sturen. Deze open houding maakt ontwerp flexibel, leerbaar en veerkrachtig.

Inspirerende cases

De afdeling Landbouw & Maatschappij is en was betrokken bij verschillende ontwerpende projecten. Hieronder ter inspiratie van drie projecten een beknopte samenvatting met concretere resultaten.

Labo Ruimte Boerenland

Dit het ontwerpend onderzoek Labo Ruimte Boerenland opgezet door departement Omgeving en Team Vlaams Bouwmeester verkende via twee casegebieden (Leievallei, Noorderkempen) hoe toekomstige landbouwprofielen ruimtelijk kunnen worden ondersteund. Het zette in op de ontwikkeling van methodieken om landbouwers actief te bevragen en mee te laten denken over noden, wensen en gepaste inrichting. Het leverde twee regionale eindrapporten op, eentje voor regio Voorkempen en eentje voor regio Leiedal, die bruggen slaan tussen ruimtelijk beleid en agrarische praktijk. ILVO zorgde voor ondersteunend advies gedurende het gehele traject, zowel op vlak van inhoudelijke expertise als methodologie.

Pilootprojecten Productief Landschap (PPPL)

Het traject Pilootprojecten Productief Landschap ondersteunde met ontwerpend onderzoek vijf concrete pilootcases die symbool stonden voor enkele ruimtelijke uitdagingen binnen de landbouw, waaronder landbouwpark Tuinen van Stene, Hoeve De Waterkant, stadslandbouw in Maasmechelen en een dakserre in Roeselare. De pilot Tuinen van Stene in Oostende stond model voor de integratie van landbouw in een dynamische openruimtezone aan de rand van de stad. Door nauwe samenwerking tussen stad, landbouwers, ontwerpers en burgers werd een productief stadsrandpark gerealiseerd dat landbouw, recreatie, natuur en waterbeheer combineert. Het concluderende Manifest Productief Landschap pleit voor een herwaardering van landbouw als drager van ruimtelijke kwaliteit. Dit manifest biedt handvaten voor beleidsmakers en ontwerpers om productieve functies structureel te verankeren in de inrichting van het landschap. ILVO coördineerde dit traject in nauwe samenwerking met het Team Vlaams Bouwmeester.

Lees ook de aantrekkelijke eindbrochure en het verdiepende eindrapport.

Innovatieve melkveehouderijconcepten

Onder leiding van ILVO, in samenwerking met WUR, Ziegler | Branderhorst, OTO landscape architecture en VCM, ontwikkelde het programma vijf bedrijfsconcepten voor melkveehouders, na een brede evaluatie. Twee werden volledig doorgerekend op hun economische, ecologische, ruimtelijke en diervriendelijke meerwaarde. De resultaten werden voorgesteld tijdens een studiedag op 7 juni 2024 in Gent en vormen een concrete input voor adviseurs van de Vlaamse Landmaatschappij, het agentschap Landbouw, melkveehouders en klimaatconsulenten.

Lees de eindbrochure.

Meer weten?

Luister naar de aflevering over ruimtelijk beleid en de uitdagingen die er zijn, in de VILT-reeks ‘Komt het goed met ons eten?’.

Lees ook deze dossiers

• Ontharding
• Systeemdenken
• Publieke gronden (in opmaak)